X
تبلیغات
نامه های حوزوی - آیت الله بروجردی و حاج آقا روح الله

نامه های حوزوی

آیت الله بروجردی و حاج آقا روح الله

 این مقاله رو در دوره کارشناسی برای درس روش تحقیق نوشتم جایی ارائه نکرده بودم امیدوارم براتون جالب باشه.

یکی از زوایای مبهم تاریخ حوزه علمیه قم رابطه حضرت امام خمینی و آیت الله بروجردی است این روابط از این منظر مهم است که هر دو شخصیت از موثرترین افراد در تاریخ معاصر حوزه علمیه هستند در این مقاله برااساس روش تاریخی و برا اساس و محور فرایندها به فراز و فرود روابط این دو عالم پرداخته شده است.

بعد ازرحلت آیت الله شیخ عبدالکریم حائری در بهمن ماه سال 1315 سه تن از علمای بزرگ حوزه یعنی حضرات آیات :سید محمد حجت تبریزی ٬سید صدر الدین صدر و سید محمد خوانساری اداره حوزه را عهده دار شدند (1) اما اختلاف نظرهای موجود میان مراجع از جانب مریدان دامن زده میشد(2)کار بجایی رسید که افرادی مانند مرحوم صدر وآقای خوانساری در امور مالی دخالت نکنند (3)از این روطلاب در وضع معیشتی نامساعدی بسر میبردند(4).

از سوی دیگر با برکناری رضاخان در شهریور 1320 اوضاع برای حوزه تغییر کرده و راه تنفسی ایجاد شده بود.در این شرایط حوزه  به فقیهی جامه الشرایط ٬دلیر ونیرومند نیازمند بود تا بتواند آن حوزه ورشکسته و در هم ریخته را به پایگاه استواری تبدیل کند.

بهترین گزینه برای این امر حاج آقا حسین عموعلی بود(5)ایشان تحصیل کرده نجف واز شاگردان آخوند خراسانی وسید کاظم یزدی بود(6)میگویند در درس آخوند هفتصد- هشتصد نفر شرکت میکردند وآخوند معمولا به سوالات توجه نمیکردند اما وقتی آقای بروجردی سوال و اشکال میکردند ایشان کاملا ساکت میشدند و به بیانات ایشان گوش میدادند (7) از قضا کسالتی برای ایشان می آید و به تهران و بیمارستان فیروزآبادی منتقل میشوند.بزرگان و مدرسان حوزه خدمت ایشان رسیده وتقاضا میکنند ایشان مقیم قم شوند .در این میان حاج آقا روح الله خمینی رفت و آمدهای متعددی را به بیمارستان داشتند ونقش عمده ای راجهت اقامت ایشان در قم ایفا کردند(8)حتی گفته میشود ایشان گاهی بنجاه تا شصت نامه برای علمای سراسر کشور دستنویس میکردند که از آقای بروجردی بخواهند به قم تشریف بیاورند(9).

حاج آقا روح الله معتقد بود:مرجع تقلید شیعیان باید در ایران سکونت داشته باشد و ایرانیان نیز او را بشناسند زیرا اکثر مقلدان مراجع مقیم عراق را ایرانیان تشکیل میدهند لذا شایسته است ایران بایگاه مرجعیت تقلید شود نه عراق.از سوی دیگر حضور آقای بروجردی در قم سبب تقویت حوزه علمیه قم وعلمای ایران میشود .و اینکه تمرکز مرجعیت در قم میتواند مراجع تقلید را از نزدیک در جریان رویدادهای سیاسی کشور قرار دهد شاید ایشان یکی از دلایل مهم ناکامی مشروطیت واستقرار دیکتاتوری رضاخان را دوری مراجع تقلید عراق از ایران میدانست(10)

آیت الله بروجردی اوضاع را مناسب دانسته و دعوت علما را بذیرفت و درسال 1323 وارد قم شدند .بعد از ورود آقای بروجردی و مراجع ثلاث رقابت و معارضه ای نبود (11)آیت الله صدر محل نماز  خود را به ایشان تفویض کردو آیت الله حجت وقت ومحل  تدریس فقه خود را که از مرحوم حائری داشت واگذارو آقای خوانساری هم کمال تواضع را در مقابل ایشان رعایت میکرد(12).با ورود واستقرار آیت الله درس و بحث حوزه رونق گرفت بیشتر کسانی که به شهرستانها رفته بودند مجددا به حوزه بازگشتند ونیز افرادی از حوزه های دیگر جذب حوزه قم شدند(13). حاج آقا روح الله شب و روز با ایشان بودکارهای ایشان را انجام میدادو برای اینکه ایشان را در قم نگه دارد از هر فعالیتی دریغ نداشت (14). حاج آقا روح الله در حالی که در عالی ترین سطح حوزه تدریس میکرد برای تقویت آیت الله بطور فعال در درس ایشان شرکت میکرد(15)یکبار هم باارسال نامه ای به خطیب نامدار فلسفی خواسته بود تا با استفاده از نفوذ خود از تجار خیرخواه جهت تامین شهریه آیت الله کمک بگیرد(16).

و بدین ترتیب بود که حاج آقا روح الله مقام اول را در نزد آیت الله بروجردی پیدا کرد(17)آیت الله همیشه ایشان را در بهلوی خود می نشاندند(18)و در مسائل مهم وخصوصا سیاسی بدون مشورت با ایشان تصمیم نمی گرفتند همین امر باعث شده بود  حاج آقا روح الله را وزیر امور خارجه آیت الله بنامند(19). از همان ابتدا برخی از اطرافیان ایت الله موقعیت حاج آقا روح الله رابرنمی تابیدند اما چاره ای نداشتند چرا که آیت الله ٬حاج آقا روح الله را چشم و چراغ حوزه میدانستتند(20). یکبار آیت الله حاج آقاروح الله را با اختیارات تام برای موضوعی به مشهد فرستاد ٬ در موضوع مشابهی در نهاوند باز حاج اقا روح الله نماینده آیت الله بود (21)یکسال پس از ورود آیت الله به قم ایشان به قصد زیارت عازم مشهد شدند و حاج آقا روح الله را به جای خود مسئول اداره حوزه نمودند(22)سید علی اکبر برقعی ازروحانیونی بود که گرایشهای اشتراکی داشت وی بس از بازگشت از اروبای شرقی و ورود به قم موجبات درگیریهای شد  که با دخالت آیت الله از قم اخراج شد مجله ترقی برای شرح واقعه به دیدار آیت الله بروجردی رفت اما ایشان مسئله را به حاج آقا روح الله ارجاع داد و وی طی مصاحبه ای به شرح  واقعه پرداخت(23). اما در مهمترین ماموریت ها حاج آقا روح الله از طرف آیت الله و دیگر علما دو بار با شاه ملاقات کرد تا نقطه نظر علما را به شاه تاکید نماید(24).

برنامه اصلاح حوزه

لزوم اصلاحات و سرو سامان دادن به مسائل حوزه در این دوران نیز مطرح بود آیت الله بروجردی معتقد بود :حوزه قم شهری است که دروازه ندارد  حوزه به روی اشخاص مختلف باز است افراد صالح و ناصالح از هم ممتاز نیستند  ای کاش نظمی بود و برنامه ای(25) بدنبال نزاعی که بین طلاب در مدرسه فیضیه ایجاد شده بود برنامه جدی تر شده و هیئتی با عنوان مصلحین حوزه از طرف آیت الله مامور شدندتا در مورد اموری از قبیل : امتحانات حوزه٬ کیفیت پرداخت شهریه٬ اخذ وجوهات ٬ملاقات اشخاص با زعیم حوزه و(26).... کار کرده و بیشنهادهایی را ارائه کنند. اعضای هیات عبارت بودند از:حاج آقا روح الله خمینی ٬حاج سید احمد زنجانی سید ابوالقاسم اصفهانی٬ حاج آقا مرتضی حائری ٬حاج اقا محمد باقر طباطبایی سلطانی٬ حاج سید محمود روحانی ٬سید زین العابدین سلطانی و آقا ریحان الله گلبایگانی(27)بس از انکه کاهای مقدماتی انجام شد به یکباره آیت الله بروجردی از ادامه کار امتناع کرد. چند تن از اعضا به منزل آیت الله رفتند در میان گفتگوها مشاجره در گرفت "اقا فرمودند"از کجا بدانم می خواهید اصلاح کنید آقا مرتضی حائری با عصبانیت میگوید :آقا یعنی ما مفسد هستیم پدر من حوزه ای به ان خوبی تشکیل داده حال ما مفسد هستیم این را گفت و عمامه اش را بر زمین زد،با دخالت یکی از اطرافیان حاج اقاروح الله هم استکان چایی را که در دست داشت به دیوار زد که شکست،آقای بروجردی بلند شد و به اندرون رفت(28) . یکی از موارد اصلاحی،مشورت آیت الله در مورد مصرف وجوهات با هیات بود، برداشت آیت الله این بود که مسلوب الاختیار میشود(29). یکی دیگر از موارد ،سامان دادن به بیت بود  هنگامی که ایشان نبودند علمای بلاد و دیگران مراجعه میکردند  ساعت ها معطل میشدند اما کسی نبود به آنها رسیدگی گند(30)مرحوم دوانی نقل میکند:روزی به خانه آیت الله رفته بودم دیدم برخی از آقایان هیات مصلحین را مسخره میکنند که میخواهند چه بکنند وسرپرست وقت فیضیه تقلا میکرد که عزل نشود کاملا پیدا بود که برای این کار تبانی کرده اند(31) به دنبال شکست طرح حوزه آیت الله مرتضی حائری به مشهد مهاجرت کرد ونزدیک شش ماه در مشهد ماند اما آیت الله بروجردی با واسطه ایشان را باز گرداند. حاج آقا روح الله هم لب فرو بست و کناره گیری انتخاب کرد در مجالس کمتر شرکت میکرد (32)آقای مرتضی مطهری نیز به تهران مهاجرت کرده بود وی خود گفته بود :بر اثر شکست طرح اقای خمینی برای اصلاح حوزه که من هم از فعالین آن وشاگرد ایشان بودم از اطرافیان آیت الله بروجردی شکست خوردم ،اطرافیان طوری مرا از نظر اقای بروجردی انداخته بودند که هر چه کردم مرا احضار کنند تا حضورا عرایضم را عرض کنم نتیجه ای نگرفتم حتی نامه ای نوشتم و به اقای منتظری دادم تا به آیت الله برساند ،اما اقای بروجردی نامه را نگرفته بود(33).

فدائیان اسلام

این سالها مصادف با فعالیت فداییان اسلام ونفوذ آنها در حوزه علمیه قم بود.آیت الله حوزه علمیه قم را مرکز تعلیم و تربیت سپاهیان حافظ و مروجین تشیع میدانست و در صدد بود این مرکز را از گزند فتنه و هیاهو های زود گذر سیاسی ایمن نگه دارند(34)و معتقد بود ما حق نداریم سرمایه روحانیت و مرجعیت حوزه را به راحتی مصرف کنیم(35)از این رو در پایان یکی ازدرسهای خود مطرح کردند که چرا هر روز به بهانه ای درسهای حوزه را تعطیل میکنید(36)فداییان طلاب جوان را جذب کرده و تند رویهایی نسبت به آیت الله بروجردی اعمال میکردند از این رو موجبات بدبینی آیت الله را فراهم آورده بودند ایت الله بروجردی یک بار هم گفته بودند:من نمی دانم چرا برخی از آنهایی که ادعای عقل میکنند و عقلای حوزه هستند از آنها دفاع میکنند(37)حاج آقا روح الله گرچه تندروی های اینها را قبول نداشت (38)اما گفته بود اینان بدون هیچ آلت و اسلحه ای فقط با سخنرانی با دستگاه در افتادند و دستگاه را به وحشت انداختند(39).

به دنبال ترور نا موفق حسین علاء در سال 1334 فداییان دستگیر شدند در شرایطی که احساس میشد کارها به کندی انجام میگیرد فداییان صبح روز 27 دی ماه 1334 به شهادت رسیدند حاج آقا روح الله برای جلوگیری ازاعدام فداییان چندین بار به دفتر آیت الله مراجعه کردند اما نتیجه نگرفتند دو نامه هم یکی به صدر الاشراف و دیگری برای سید محمد بهبهانی و از آنها خواست تا در این باره اقدام کنند(40)

احتمالا حاج آقا روح الله محاکمه و اعدام فداییان و از جمله نواب صفوی را به معنای انتقام از روحانیت سیاسی و مبارز طلقی میکرد.(41).آیت الله بروجردی قطعا با اعدام آنها موافق نبود و گمان میکرد که دولت تنها به محاکمه آنها اکتفا خواهد کرد لذا اقدام موثری انجام نداد(42).

طرح اداره موقوفات  

در سال 1331 حاج اقا روح الله به همرا دونفر از دوستان و هم فکران خود طرحی تهیه کرد که بر اساس آن موقوفات کشور زیر نظر مراجع تقلید اداره و مصرف میشوند قرار بود این طرح پس از تایید آیت الله بروجردی در مجلس شورای ملی طرح تصویب شود اما طرح حاج آقا روح الله دربیت آیت الله با بی اقبالی مواجه شده و ناکام ماند(43)

بست نشینی در بیت آیت الله بروجردی

بعد از دکتر مصذق،آیت الله کاشانی و مظفر بقایی همکاریهایی باهم داشتند وهر دو با زاهدی روابطی تیره داشتند بطوری که زاهدی علیه آیت الله کاشانی اقداماتی انجام داده بود ،عده ای از طرفداران اقای کاشانی و بقایی به قم و بیت ایت الله بروجردی آمده و بست نشینی اختیار کرده بودند هدف آنها ترغیب ایت الله برای مخالفت با زاهدی بود ایت الله بروجردی با شهربانی تماس گرفته وخواسته بود اینها را از دفترش بیرون کنند اینجا بود که حاج آقا روح الله بهمراه شیخ مرتضی حائری به آیت الله بروجردی معترض میشوند ایت الله بروجردی هم اوقاتش تلخ شده و هر دو را زیر کوران عصبانیت خود گذاشته بودند(44)

مبارزه بابهائیت

در مورد مبارزه بابهائیت نیز حاج آقا روح الله اننقادهایی از آیت الله بروجردی داشتند آیت الله شخصا در برابر بهائیت ایستاد ایشان نامه ای به واعظ معروف فلسفی داد تا از رادیو قرائت کند در این ناه بشدت بر ضد بهائیت سخن رانده بود حاج آقا روح الله ازاین جریان ناراحت بود به اعتقاد ایشان مرجعیت دراین موضوع نباید دخالت میکرد زیرا واعظ پرقدرتی چون فلسفی برای اینکار کافی بود(45) گذر زمان نشان داد حاج آقا روح الله هر نوع فعالیتی را که اصل مبارزه با رژیم را تحت شعاع قرار دهد رد میکرد.

اطرافیان آیت الله بروجردی

حاج احمد همه کار دفتر آیت الله بود وی از هفت سالگی در خدمت ایت الله بوده وخیلی زرنگ، باهوش و با استعداد بود(46) از انجا که دستخطش خوب بود برخی از نوشته های اقا را در اختیار او می گذاشتند تا با خط خوش بنویسد(47) ایت الله بروجردی به او اعتماد خاصی داشت و خودشان گفته بود شاید من ده بار حاج احمد را امتحان کرده ام و در طول این چهل سالی که حاج احمد پیش من بود یک خطا از او ندیدم (48)حاج آقا روح الله وبرخی از کسانی که اطراف آیت الله بودند انتقاد داشت و وجود آنها را برای مرجعیت آیت الله بروجردی مفید نمی دانست (49) حاج احمد نیز به حاج آقا روح الله روی خوش نشان نمیداد وگاهی بی احترامیهایی را اعمال میکرد مثلا یکی از آقایان میگوید: روزی در بیت آیت الله بودیم همین که مجلس پر شد حاج احمد اشاره کردچای،استکان اول را جلوی آیت الله و بعد از سمت راست شروع کرد وبعد سمت چپ و بعد مقابل آقا تا اخرین نفر در هرز نوبت دیدم با اینکه حاج اقاروح الله پهلوی آیت الله نشسته بود حاج احمد چای را از نفر دوم شروع کرد و وقتی دو صف را به اتمام رسانید آمد وچای جلوی حاج اقا روح الله گذاشت (50)بنظر میرسد برخی از اطرافیان آیت الله در پی فرصتی بودند تا جایگاه حاج آقاروح الله را نزد آیت الله مخدوش سازند  یک روز یکی از دوستان آیت الله منتظری به ایشان گفته بود :در منزل آیت الله بروجردی جلسه ای بود که من آنجا حضورداشتم و صحبت این بود که الان جریان  فدائیان اسلام فرصت خوبی است تا انرا به گردن اقای خمینی ومطهری و منتظری بیندازیم و انها را از دور آیت الله پراکنده کنیم (51) گرچه نمیتوان همه حوادث را به اطرافیان آیت الله بروجردی نسبت داد اما اجمالشکی نیست که انها نقش موثری را در اختلافات ایفا میکرد وبه این ترتیب بود که حاج آقاروح الله رفت وآمد خود را به بیت آیت الله محدود کرد وگفته بود ما میخواستیم حوزه از آن صورت تعدد مراجع وتعدد سلیقه روی یک جنبه واحد قرار گیرد که گرفت حالا حضور من چه سودی دارد بجای این بهتراست به درس و  کار خود برسیم(52) گرچه ارتباط حاج اقا روح الله با آیت الله سرد شده  بود اما ایشان را زعیم مسلمین میدانست و کوچکترین اهانتی را به وی تحمل نمیکرد (53) حاج اقا روح الله که نتوانسته بود افکار انقلابی خود را دنبال کند به هیچ وجه در مقابل آیت الله جبهه گیری نکرد و تربیت شاگردان فراوان پرداخت تا همین شاگردان بعدها بازوان توانایی برای امام خمینی باشند.

منابع با شماره صفحه موجوده بدلایلی فقط چند تا از اسامی منابع رو مینویسم.

تاریخ شفاهی حوزه علمیه قم......................................غلامرضا کرباسچی

جریانها و سازمانهای سیاسی مذهبی................................رسول جعفریان

خاطرات ...........................................................................آیت الله بدلا

خاطرات......................................................................آیت الله میانجی

خاطرات........................................................حجت الاسلام علی دوانی

خاطرات ...........................................................حجت الاسلام فلسفی

زندگینامه سیاسی امام............................................محمد حسن رجبی

خاطرات من از استاد مطهری...............................................علی دوانی

مفاخر اسلام ..................................................................علی دوانی

چشم و چراغ مرجعیت..........................خاطرات علما از آیت الله بروجردی

و.......................

+ نوشته شده در  پنجشنبه هفدهم آذر 1390ساعت 18:29  توسط رضا تاران  |